Na ich powstanie narażone są osoby, które ze względu na stan zdrowia przebywają w jednej pozycji bez ruchu. Odleżyny trudno wyleczyć, dlatego warto stosować się do zasad, które zapobiegają ich rozwojowi.

Odleżyny to zmiany obejmujące skórę i tkanki podskórne, które powstają na skutek długotrwałego ucisku, tarcia lub tych dwóch czynników jednocześnie u pacjentów unieruchomionych np. przez ciężką chorobę. Podczas leżenia lub siedzenia bez ruchu w jednej pozycji dochodzi do nacisku kości na tkankę miękką, co powoduje zahamowanie lub ograniczenie krążenia krwi i ukrwienia tkanek. Najczęstszym miejscem występowania odleżyn są okolice kości krzyżowej, guzów kulszowych, kostki u nogi i pięty. Odleżyny mogą się również tworzyć w okolicach uszu, łopatek i grzbietu, zwłaszcza u pacjentów, którzy sami nie mogą zmienić pozycji.

Co sprzyja powstawaniu odleżyn

Czynniki, które ułatwiają powstanie odleżyn to:

? zły stan ogólny zdrowia
? czynniki naczyniowe, np. miażdżyca, cukrzyca
? ograniczenie ruchomości, niedowłady
? zły stan odżywienia
? zawilgocenie skóry
? urazy i otarcia naskórka
? używki - nikotyna, alkohol
? temperatura otoczenia - zbyt niska może spowodować odmrożenia, zbyt wysoka ? oparzenia
? ubranie, obuwie - z włókien sztucznych, obcisłe, ciasne buty
? pościel - zmięta, pofałdowana, zamoczona, wykrochmalona; okruchy, inne przedmioty.

Odleżyny różnią się stopniem uszkodzenia tkanek

Wprowadzono kilka podziałów stopnia zaawansowania odleżyn w zależności od ich głębokości, wyglądu lub wielkości:
? Stopień I charakteryzuje się blednącym pod wpływem ucisku zaczerwienieniem skóry. Świadczy to o zachowanym mikrokrążeniu krwi i przy prawidłowej pielęgnacji dochodzi do całkowitego ustąpienia zmian.
? W stopniu II występuje nieblednące zaczerwienienie. Zaczerwienienie utrzymuje się pomimo ucisku zmienionego miejsca palcem. Reakcja ta jest spowodowana uszkodzeniem mikrokrążenia w skórze, zapaleniem i obrzękiem tkanek. Może pojawić się powierzchowny obrzęk, uszkodzenie naskórka i pęcherze oraz towarzyszący temu ból.
? W stopniu III następuje uszkodzenie skóry na całej jej grubości wraz z tkanką podskórną. Brzegi zmiany są dobrze ograniczone od otoczenia, występują obrzęki tkanki podskórnej i stan zapalny brzegów owrzodzenia. Dno rany wypełnia czerwona ziarnina lub żółte masy rozpadających się tkanek.
? W stopniu IV uszkodzenie zajmuje również tkankę podskórną. Dochodzi do martwicy tkanki tłuszczowej spowodowanej zapaleniem i zakrzepicą małych naczyń.
? W stopniu V zaawansowana martwica obejmuje głęboko położone powięź i mięśnie. Zniszczeniu mogą także ulegać stawy i kości. Na dnie rany znajdują się czarnobrązowe cuchnące masy rozpadających się tkanek.

Profilaktyka

Chory oraz jego opiekunowie powinni za wszelką cenę zapobiegać powstawaniu odleżyn, gdyż dużo łatwiej się im zapobiega niż się je leczy. W przypadku ich pojawienia się w dalszym ciągu należy stosować profilaktykę przeciwodleżynową w celu poprawy warunków gojenia się. Zaleca się pacjentowi zwiększenie aktywności ruchowej, zmienianie jego pozycji co najmniej co 4 godziny, zwiększenie dostępu do uciśniętych pozycji ciała, stosowanie masażu i oklepywanie jeszcze nieuszkodzonych miejsc, używanie krążków i wałków pokrytych flanelą lub skórą baranią (zawierają lanolinę łagodzącą podrażnienia). Zaleca się układanie pacjenta na materacu zmiennociśnieniowym sterowanym pompką lub na gąbkowych materacach tzw. jeżach. Należy dokładnie obserwować skórę chorego, dbać o zachowanie higieny osobistej, unikać zanieczyszczenia skóry kałem i moczem, nawilżać skórę poprzez stosowanie kremów i emulsji. Zaleca się stosowanie preparatów, które nie tylko stwarzają barierę ochronną przed kontaktem z potem lub moczem, ale i zawierają substancje dezynfekujące oraz lecznicze (bez recepty można kupić w aptece sudokrem, maść lanolinową, pantenol, linomag, solcoseryl). Pozycję chorego należy zmieniać delikatnie, wystrzegając się nawet najmniejszych urazów czy otarć, stosować miękką niedrażniącą skóry pościel oraz bieliznę. Zaleca się zmianę bielizny po każdym zamoczeniu, a nawet zawilgotnieniu, należy zapobiegać przegrzaniu i przepoceniu ciała pacjenta, a także krótko przycinać paznokcie zarówno opiekuna, jak i chorego.

Leczenie

Leczenie odleżyn uzależnione jest od stopnia ich zaawansowania. W poważniejszych przypadkach powinno ono przebiegać pod kontrolą lekarza i najczęściej jest prowadzone w czasie pobytu w szpitalu lub placówkach opieki paliatywnej. Stosuje się wówczas specjalne półprzepuszczalne opatrunki pochłaniające nadmiar wysięku z rany. Zabezpieczają one ranę przed zanieczyszczeniem oraz zapobiegają jej wysychaniu. Leczenie głębszych odleżyn III, IV, V stopnia polega na chirurgicznym oczyszczeniu odleżyny, usunięciu lub rozpuszczeniu martwicy. W przypadku infekcji rany, której objawem zwykle jest zaczerwienienie, obrzęk, zwiększona ciepłota lub wzrost temperatury, konieczne może się okazać zastosowanie antybiotyku.